26/04/2008 (116 kişi okudu)

AYŞE UYDURANOĞLU ÖKTEM 

Gelişmişlik düzeyi
Kyoto Protokolü, BM İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nin eklerinde ülkeler için belirlenen gelişmişlik düzeyini esas almıştır. Protokol 2008-2012 yılları arasında gelişmiş ülkelerden sera gazı emisyonlarını 1990 seviyesinin yüzde 5,2 aşağısına çekmelerini istemiştir ve protokole imza atan ülkeler için bu hedef bağlayıcıdır. Ayrıca daha önce İklim Değişikliği Çerçeve Sözleşmesi'nde belirtildiği gibi Sözleşme'nin Ek 2 Listesi'nde yer alan OECD'ye üye ülkelerin, Ek 1 ve Ek 2'de yer almayan gelişmekte olan ve küresel iklim değişikliğinden etkilenme olasılığı en yüksek ülkelere, mali ve teknik yardım yapma görevi de verilmiştir. Kyoto Protokolü, belirlenen hedefe ulaşmakta sorumluluğu olan ülkelere kolaylık sağlaması amacı ile emisyon ticareti ve esneklik mekanizmaları gibi araçlara yer vermiştir.
Avrupa Birliği'nin (AB) iklim değişikliği politikasında CO2 emisyonunun azaltılması öncelikli bir yere sahiptir. AB'de çevre sorunlarının önlenmesinde daha önceleri regülasyonlara dayalı politikalar yer alırken, son yıllarda market işleyişine dayalı politikalar ön plana çıkmaya başlamıştır. Ekim 1990 yılında toplanan AB'ye üye ülkelerin enerji ve çevre bakanları, 2000 yılına kadar CO2 emisyonunu 1990 yılındaki seviyesinde tutma kararı almışlardır. Bunun sonucunda, CO2 emisyonunun kontrol altına alınması için uluslararası ilk somut çaba AB'den gelmiştir. AB, CO2/enerji vergisi olarak bilinen vergiyi 1991 yılında önermiş ve 1993 yılında üye bütün ülkelerde hayata geçirmeyi planlamıştı. CO2/enerji vergisinin adından da anlaşılacağı üzere iki hedefi var idi. Verginin enerji kısmı yenilebilir kaynaklardan üretilen enerji de dahil olmak üzere bütün enerji türlerini kapsayarak, enerji tasarrufunu hedefliyor idi. CO2 kısmı ise daha çok CO2 emisyonuna yol açan enerji türlerinden daha az emisyona yol açan enerji türlerine doğru talepte kayma yaratmayı amaçlıyor idi ve enerji türlerinin karbon içeriğine göre düzenlenmişti. CO2/enerji vergisi bazı ülkelerden gelen değişik kaygılar ve itirazlar üzerine Birlik genelinde konulamamıştır. Eğer uygulanabilse idi, AB'ye üye bütün ülkelerde uygulanan tek çevre vergisi olacaktı. Bu vergi şu anda çevre bilincinin yüksek olduğu ülkelerde uygulanmaktadır ve amacı bir farkındalık yaratmaktır.

Kyoto'ya AB onayı
2002/358/EC sayılı Konsey kararı ile AB, Kyoto Protokolü'nü onaylamıştır. Hatta daha da iddialı bir hedef koyup, sera gazları emisyonunu 2012 yılına kadar 1990'daki seviyesinin yüzde 8 aşağısına çekmeyi planlamaktadır. Bunu yaparken 'burden sharing agreement' olarak bilinen yük paylaşım antlaşmasını dikkate almaktadır. Bunun anlamı ülkelerin gelişmişlik düzeyine göre sera gazları emisyonunun azaltılmasına katkıda bulunmasıdır. Yük paylaşım antlaşması gereği, bazı ülkelerin emisyonlarında önemli miktarlarda azalma olur iken, bazı ülkelerin emisyonlarında artma olacak fakat toplamda yüzde 8'lik azalma hedefine ulaşılacaktır.
CO2/enerji vergisi girişiminin başarısız olması CO2 emisyonu ile mücadele de AB'nin kararlılığını etkilememiş ve AB'yi, CO2 emisyonunda azalma elde etmek için uygulanabilir başka politikaların arayışına yönlendirmiştir. Kyoto Protokolü'nün 17. maddesinin öngördüğü emisyon ticaretinden esinlenen AB, 2003/87/EC sayılı direktif ile bütün üye ülkelerin yer aldığı Emisyon Ticaret Sistemi (ETS) isimli market mekanizmasını oluşturmuştur. Kyoto Protokolü yürürlüğe girmeden önce 2005 yılı başında ETS işlemeye başlamıştır ve ilk uygulama dönemi 2007 yılında sona ermiştir. İkinci dönem ise 2008 yılı başında başlamış ve 2012 yılı sonuna kadar sürecektir. Çelik endüstrisi, çimento endüstrisi ve elektrik üreticileri gibi yoğun olarak enerji kullanan ve CO2 emisyonu belli miktarın üzerine çıkan firmalar sisteme dahil edilmiştir.

Maksimum emisyon
Her üye ülke kendi sınırları içinde yer alan ve yukarıda belirtilen sektörlerde faaliyet gösteren firmaların, o yıl içinde maksimum ne kadar CO2 emisyonuna yol açacağını belirler ve bu mekanizmaya Ulusal Tahsisat Sistemi (UTS) denir. UTS'lerin geçerli olabilmesi Avrupa Komisyonu'nun vereceği izne bağlıdır. Bir firma bir yıl içinde kendine tanınan kotanın daha altında bir miktarda CO2 emisyonuna yol açar ise, kullanılmayan kotayı ya daha sonra kullanabilir ya da kendine tanınan emisyon kotasını aşan başka firmalara satabilir. Emisyon kotasını aşan firmalar ise, ya kendilerine tanınan emisyon kotasının altın da kalan diğer firmalardan emisyon hakkı satın alırlar ya da aştıkları miktar kadar cezaya tabi olurlar. 2005-2007 uygulama sürecinde ton başına ceza 40 dolar iken, 2008-2012 uygulama sürecinde ton başına 100 dolar olarak belirlenmiştir. Firmaların izleyebileceği üçüncü bir yol ise, üretim sürecinde kullandıkları teknolojide değişiklik yaparak daha az emisyona yol açan teknolojiyi kullanmalarıdır. Ama bu yol, kısa dönemde devreye sokulamayabilir ya da önceki iki seçenekten daha pahalı olabilir.
Emisyon ticaretinin özelliği maliyet etkin bir yöntem olmasıdır. Kotasını aşan bir firma temiz enerjiye yatırım yapmak mı yoksa emisyon hakkı satın almak mı daha az maliyetli olur diye karşılaştırıp, ona göre kararını verecektir. Aslında emisyon ticaretinin amacı orta ve uzun dönemde firmaları daha az kirliliğe yol açan enerji ve teknonolijiyi kullanmaya teşvik etmektir. İlk dönemin bitimine doğru karbon emisyon haklarının fiyatında ciddi bir düşüş yaşanmıştır. Bunu iki nedeni vardır: Birincisi ilk uygulama döneminde kotaların fazla cömert bir şekilde tanınmasıdır. İkincisi ise, ilk dönemde kullanılmayan ya da gereksinim duyulmayan emisyon haklarının ikinci uygulama dönemine aktarılamamasıdır. Piyasa mekanizmasında fiyatlar arz-talep tarafından belirlendiği için arz kısmında ortaya çıkan fazlalık fiyatların düşmesine yol açmıştır. Diğer taraftan AB'de uygulanan ETS, uluslararası boyutta faaliyet gösteren ilk emisyon ticaret pazarı olmuştur. ETS'nin dönemler halinde uygulanması sistemin zayıflıklarının belirlenip, diğer dönemler için zayıflıkları gideren önlemler alınmasını sağlayacaktır. Ayrıca ikinci uygulama döneminde kullanılmayan emisyon hakları sonraki uygulama dönemlerine aktarılabilecektir.
ETS'nin yürürlüğe girmesi, CO2 vergisinin yeniden sorgulanmasına neden olmuştur. İsveç CO2 vergisini uygulayan ülkelerden biridir. Ancak ETS'nin ikinci uygulama döneminde, ETS'ye dahil olan firmalara uygulanan CO2 vergisinde indirime gitmeyi planladığını Maliye Bakanı aracılığı ile açıklamıştır. Bu yerinde bir karar olmakla beraber, CO2 vergisinden tamamen vazgeçmek yanlış olacaktır. ETS'nin en zayıf tarafı ulaşım sektörünü kapsamamasıdır. CO2 emisyonu diğer sektörlerde azalmakla birlikte gelişen teknolojiye rağmen, artan talep dolayısı ile ulaşım sektöründe artmaya devam etmektedir. Ulaşım sektörü 27 üye ülkenin sera gazları emisyonunun yaklaşık yüzde 19'undan sorumludur ve bunun içinde CO2 emisyonu hatırı sayılır bir yere sahiptir. Ulaşım sektöründe en büyük problemlerden biri karayolu ulaşımının, hem yük hem de yolcu taşımacılığında dominant bir ulaşım türü olmasıdır. AB'deki yük taşımacılığının yüzde 44'ü ve yolcu taşımacılığının yüzde 85'i karayolu ulaşımı ile sağlanmaktadır. Özel arabalar, yüzde 70-75 pay ile yolcu taşımacılığında ilk sırayı almaktadır. Özel arabası ile seyahat eden herkese sera gazlarının emisyonu için kota konması ve bunun takip edilmesi çok maliyetli olacaktır.
Bu nedenle, CO2 vergisinden ETS yürürlükte olduğu için tamamen vazgeçmek yerine ETS'nin kapsamadığı alanlarda uygulamak daha isabetli bir karar olacaktır. CO2 vergisinden elde edilen hasılatın küresel iklim değişikliği konusunda insanları bilinçlendirerek rasyonel davranmalarını sağlamak için kullanılması ise, bu vergiyi haklı kılacaktır.

Doç. Dr. Ayşe Uyduranoğlu Öktem: Bilgi Üniversitesi Ekonomi Bölümü

• Sandalyede break-dance
• Oyuncak ayı krizi azılı İslam düşmanlarına yaradı
• Avni Özgürel Medya ve iktidar
• Birmanya'da samimi diyalog zamanı
• Şimşek: Şimdi mikro reform zamanı