Başlangıçlar 2- Sardalya günleri için...

Paket onaylandı, rahat nefes alalım mı; pek sanmıyorum. İlk oylama neocon iktidarına karşı yapılan bir operasyondu. Amerikan Devleti’nin seçimler konusundaki iradesini belli etti. Amerika, Demokrat bir iktidar istiyor; bunu anladık. Kriz konusunda pek değişen bir şey olmayacak. Biz sadece biraz sallanmaktan kurtulduk; o kadar.

Bu kriz hepimiz için ilginç bir deneyim oluyor. Benim dikkatimi çeken bir şey de yıllarca sola karşı kapitalizmi militanca savunan devletçi-milliyetçi çevrelerin bu krizle birlikte, Marx haklıymış bakın kapitalizm batıyor yaygarası yapmaları. Gerçekten çok zavallılar.

Bu çevrelerin ağızlarına alacakları son düşünür Marx’tır. Ama yalnız zavallı değiller; aynı zamanda zır cahiller. Herhalde onları umutlandıran şey, 1929 bunalımından sonra olduğu gibi, dünya ulus-devletlerinin bir içe kapanmayla birlikte faşizmler sürecine gireceği avuntusu. Böyle olmayacak; bunu “Bitişler” yazılarında yazdık. Bu devletçi-milliyetçi sağ ve sol kesimin böyle umutlanmasının bir nedeni de, bütün bu süreçte, özgürlükçü solun alternatif bir iktisat anlatısını ortaya çıkaramaması. Böyle olunca bu milliyetçi güruh, –ama en sağından en soluna kadar- Marx’ın eleştirel yaklaşımından yarım yamalak anladıklarıyla Keynes’in devletçiliğini birleştirip “işte faşizm geliyor; göreceksiniz siz!” çığırtkanlığına başladı.

Bu “Başlangıçlar” serisinin muradı da alternatif bir iktisat anlatısının mütevazı ipuçlarını ortaya atmak. Hemen çok basit bir şeyden başlayalım; sardalya balığından.

Sardalya Akdeniz balığıdır. Bereketlidir. Bizde Kuzey Ege’de bolca yakalanır. Temmuz- ekim en lezzetli aylarıdır. Fakir-fukara balığıdır sardalya, bol çıkar. Hem de diğer balıklar tezgâhlardan elini eteğini çektikten sonra çıkar. Bu yüzden yoksulun sofrasına Hızır gibi yetişir. Bir de sardalyanın her şeyini yaparsınız; mutfağı zengindir. Kâğıt kebabı, buğulaması, pilakisi güzel olur. Ama en iyi, en bereketli, en lezzetli ızgarası olur. Tel ızgarada, kömür ateşinde pişirip ayıklamadan olduğu gibi bir kerede yersiniz. Bu çeşit sardalya kebabının “bildik” bir adı vardır ki, bunu yerken tabak, sofra, çatal, bıçak gerekmez. Tel ızgaradan olduğu gibi kâğıda boşaltılıp yenir. Soğan, sardalya çok lezzetli olduğu için, gerekmez ama olsa iyi olur. Sardalya yalnız sofra balığı değildir. Kurutularak, tuzlanarak saklanır, konservesi yapılır, balık unu olur. Steinbeck, Sardalya Sokağı’nda konserve fabrikalarının olduğu bir sokağın insanlarını anlatır. Onlar sardalya günlerinin insanlarıdır. Temiz, çalışkan, mutlu, dostturlar. Arkadaşlık, dayanışma çok önemlidir bu sokakta. Bir doğum günü partisi bile yaşamın kendisidir, Sardalya Sokağı’nda. Bir başka dünyadır orası. Kapitalizm ve onun krizi canlarını çok yakar, ama dostluklarla örülü o dünyaya krizin acımasız bencilliğini sokmazlar. Onlar sardalya insanlarıdır. Gönülleri denizlerdeki sardalyalar kadar zengindir.

Sardalya Teorisi’nin temel hipotezini söyleyeyim; Sardalya Teorisi, Özgürlükçü Sosyalizmin ekonomisinin temelidir. Öyle teori falan dedik diye karmaşık bir şey akla gelmesin. Kısaca: Bir mal ne kadar bol, yararlı olursa, insanlık için, meta olma özelliğini o kadar yitirir. Yani kullanım değeri ile değişim değeri arasındaki açık o kadar kapanır. Tıpkı sardalya gibi. Ucuz olur, herkes ulaşır, herkes yararlanır. Yoksulluğun düşmanı olur, çünkü yararlıdır aynı zamanda. Bir metanın kullanım değerinin öne çıkması, yararlı ve ulaşılır olması, onun üretiminin bir engel olmaksızın, verili teknolojinin o günkü olanakları kullanılarak yapılmasını öngerektirir. Yani sardalya gibi. Bugün sardalya niye ucuz; çünkü sardalya gıda tekellerinin ilgi alanında değil. Kolay avlanıyor, bu yapılırken teknoloji kullanılıyor ve Akdeniz’de üremesi çok yoğun. Ama kapitalizm Akdeniz’i böyle kirletirse sardalya havyar muamelesi görebilir yakın gelecekte. Peki, insanlık için bugün sardalyadan daha gerekli birsürü maddenin üretimini aynı mantıkla ele alabilir miyiz, alabiliriz ama o zaman tabii ki kapitalizm de olmaz. Zaten amacımız bu.

Kapitalizmin iktisadi anlatısını geliştiren burjuva iktisatçıları onun bir kıtlık ekonomisi olduğunu söylerler ki bu doğrudur. Kapitalizm kıtlık yaratır. Bunun da tek nedeni meta üretimidir. Metaların kullanım değil ama değişim değerlerinin geçerli olması ve bunun üzerinden fiyatlandırılması bolluk değil kıtlık yaratır. O halde ilk hareket noktamız en azından temel ihtiyaç mallarında bir bolluk ekonomisi oluşturmak olmalıdır. Adam Smith, refahın önündeki en büyük engelin, devletin, doğa yasalarına göre işleyen piyasaya müdahalesi olduğunu söyler. Smith’in elmas-su paradoksunda suyun değerini elmasın değerine eşitleyecek şey, devletin ta kendisidir. İşte bunu ortadan kaldıralım. (Devam edecek...)