Modern Ortadoğu diplomasisindeki en büyük umutlardan ve müteakip hüsranlardan biri, son beş yıldır Filistin-İsrail barış çabalarını izleyeceği, bunlara önderlik edeceği ve destek vereceği varsayılan dört büyük uluslararası gücün oluşturduğu ‘Dörtlü’ oldu. Rusya, ABD, AB ve BM’yi kapsayan grup, 2002’den beri sadece barış sürecini geliştirmede başarısız olmakla kalmadı; şaşırtıcı bir biçimde iki tarafın (AB ve BM) siyasi güvenilirliğini ve etkisini de tüketti.
Bugün Filistin’de çalışan 21 saygın uluslararası yardım kuruluşunun oluşturduğu koalisyonun, görevinde başarısız olduğu ve diplomatik alanı tehlikeli bir biçimde lidersiz bıraktığı için Dörtlü’yü alenen eleştirmesi hiç şaşırtıcı değil.

Yerleşimler katlanarak artıyor

Oxfam, Save the Children, Care, Christian Aid ve World Vision’ın dahil olduğu bu kuruluşlar, Dörtlü’nün Filistinlilerin günlük yaşam koşullarını geliştirmek üzere el attığı 10 temel alanın beşinde durumun fiilen bozulduğunu belirtiyor. Kasımda başlatılan Annapolis barış sürecinden beri koşullar çoğu Filistinli için daha da kötüleşti. Örgütler, Dörtlü’nün işgal topraklarında yerleşimler inşa etmeyi sürdüren İsrail’i hiçbir şekilde suçlamadığını ve Filistinlilere yönelik seyahat kısıtlamalarının da arttığını ekliyor.
Christian Aid Başkanı Dalip Mukarji, Annapolis sürecinin başlatılmasından kısa süre sonra ‘yerleşimlerde katlanarak artan bir büyüme, ilave kontrol noktaları ve -bu yüzden- daha fazla ekonomik durgunluk gördüklerini ve Dörtlü’nün, Ortadoğu barış sürecindeki etkisini kaybettiğini’ ifade ediyor.
Dörtlü, gerçekten tarafsız bir barış aracı olsaydı, her şey çok daha farklı olurdu. Geçmişe bakıldığında, Dörtlü’nün, öncelikle İsrail çıkarlarını gözeten Amerikan hâkimiyetindeki diplomatik süreci gizleme amaçlı yeni bir kılıf olduğu görülüyor. Bu, ilk olarak Dörtlü’nün yerleşimlerin genişlemesine dair sadece sözlü eleştirilerde bulunup, bu konuda hiçbir eyleme girişmemesinde, bununla birlikte Filistinlilere karşı daha sert tavır takınmasında göze çarpıyordu.

Dörtlü’nün 2006 başında Hamas’ın seçim zaferi karşısında İsrail’in tepkisine destek veren tutumu, çifte standardın ta kendisiydi. İsrail ve ABD’nin koşullarını kabul etmedikçe Hamas’la anlaşmayı reddetti. Ancak bunun karşısında İsrail’den kendi adına uluslararası hukuka ve BM kararlarına riayet ederek Filistinlilere karşı aşırı şiddet uygulamamasını istemedi.

Son yıllarda, AB ve BM yetkilileriyle görüşmelerimde birkaç kez Dörtlü’nün etkisizliğini ve İsrail yanlısı tumumunu gündeme getirdim ve neden başarısızlığı kanıtlamış bir kurumdan çekilmediklerini sordum. Hepsi bir örnek verilen cevaplar etkisizdi: ABD’nin İsrail yanlısı eğilimini etkilemeye ve yumuşatmaya çalışırken Dörtlü’nün içinde olmanın daha iyi olduğunu öne sürdüler. Oysa bu hedefin bir hayal olduğu kanıtlandı. Dörtlü gibi dürüst olmayan bir kurumun, özel temsilcisi olarak, ‘Politik Sahtekârlıkta Diplomatik Olimpiyatlar Altın Madalya Sahibi’ eski Britanya Başbakanı Tony Blair’i ataması da tencere kapak misali bir durum.

Dörtlü toplanmayı sürdürüyor ve hiçbir şey yapmıyor, bu arada çoğu Filistinli için şartlar daha da vahim hale geliyor ve İsrail, Filistin toprağını çalmaya ve sömürgeleştirmeye devam ediyor. AB ve BM bir zamanlar fark gözetmeden hem İsrailliler hem de Araplar açısından en iyi olanı bulmak için samimiyetle çalışan güvenilir arabuluculardı. Bugünse tarafsızlık ve güven telkin eden enerjilerini kaybederek, Ortadoğu’yu tehlikeli bir biçimde hem güvenilir hem de etkili olan güçlü uluslararası aktörlerden mahrum bıraktılar.

İsrail sömürgeciliğine ve onun Amerikan muhafızına kılıf sağlamaya devam etmelerinin sonuçlarını düşünmesi gereken AB ve BM, bu 21 örgütün yerden yere vuran raporunu ele almalı. AB ve BM vakit kaybetmeden Dörtlü’nün başarısızlıkla sonuçlanan cesur bir girişim olduğunu ilan etmeli ve bölgede yapıcı rol oynama kabiliyetlerine iyice halel gelmemesi için oluşumdan derhal çekilmeli.

AB ve BM derhal çekilmeli
Onların çekilmesi, Amerikan-İsrail maskaralığının bölgedeki tüm potansiyel oyuncuların diplomasisini belirlemesine izin verilmesinden endişelenen kesimlere güçlü sinyaller gönderir. Dörtlü prensipte iyi bir fikirdi - güçlü bir oluşumun tarafları fark gözetmeden sözlerine sadık kalmaya ve müzakere edilmiş bir barışa doğru ilerlemeye zorlaması amaçlanıyordu. Pratikte başarısız oldu, zira samimi, ciddi ya da tarafsız değildi.

Uluslararası yardım kuruluşları en azından öz saygıya ve bunu yüksek sesle söyleyebilecek cesarete sahip. AB ve BM aynı yolu pekâlâ izleyebilir ve böylece itibarını biraz olsun geri kazanabilir. Doğruluk ve dürüstlük hâlâ önemini koruyor ve bunlar şimdi gösterilmeli, daha sonra da bizi kaba kuvvetle hizaya getirmeye çalışan egemen sahtekârlara karşı kullanılmalı.

(Ortadoğu merkezli internet sitesi, Beyrut Amerikan Üniversitesi’ne bağlı İssam Faysal Kamu Yönetimi ve Uluslararası İlişkiler Enstitüsü direktörü, 30 Eylül 2008)